De Rotterdamse openbare kunstwerken-top 10

Iedere stad heeft natuurlijk zijn standbeelden en andere kunstwerken. Maar ik heb wel het gevoel dat het gemiddelde kunstwerk in Rotterdam wat groter is dan elders. De stad telt opvallend veel sculpturen die zo groot zijn dat je er doorheen kunt lopen. Er is natuurlijk, in zo’n ruim opgezette naoorlogse binnenstad, ook wel wat meer plek om flink uit te pakken.

Ik vroeg me af wat ik eigenlijk zelf de leukste openbare kunstwerken van Rotterdam vond en ik kwam tot deze lijst van tien. Laat ik beginnen met een disclaimer: ik heb er helemaal geen verstand van. En morgen denk ik misschien weer heel anders over de selectie en de volgorde. Maar vandaag is dit mijn top 10.

10: Het Ding

Kunstenaar: Naum Gabo; jaar: 1957
Locatie: Coolsingel; openbaar vervoer: metro Beurs

De sculptuur van Naum Gabo op de Coolsingel, alias Het Ding, werpt een schaduw op het gebouw van de Bijenkorf

Volgens het stedebouwkundig plan had de Bijenkorf hier een vooruitgeschoven bouwdeel richting de Coolsingel moeten hebben, zoals die ook gemaakt zijn ter plaatse van de Aert van Nesstraat en het Stadhuisplein. Marcel Breuer, de architect van het warenhuis, had echter een vierkant gebouw zonder uitstulpingen in zijn hoofd en vroeg de Russische kunstenaar Naum Gabo een grote sculptuur te bedenken voor op de plek. En daar ging bouw- en woningtoezicht mee akkoord.

Het werd een kunstwerk zonder titel. Da’s altijd een beetje een zwaktebod; je kunt er dan op wachten dat de volksmond zelf wel een titel bedenkt. In dit geval werd dat: het Ding.

Het nadeel van zo’n 26 meter hoog kunstwerk is dat het onderhoud niet goedkoop is. Na meer dan een halve eeuw was een grote opknapbeurt dingend nodig maar wie ging dat betalen? Gelukkig zijn de instanties er uit gekomen en werd Het Ding in de winter van 2017/2018 grondig gerestaureerd. Het staat er sindsdien weer fraai bij, in afwachting van de ook broodnodige opknapbeurt van de Coolsingel zelf, die de komende jaren plaats gaat vinden.

9: De Waslijn

Kunstenaar: Auke de Vries; jaar: 1983
Locatie: Noordelijk landhoofd Willemsbrug; openbaar vervoer: metro Blaak

Kunstwerk de Waslijn door Auke de Vries boven de Nieuwe Maas met op de achtergrond de Erasmusbrug

De officiële naam voor dit kunstwerk is het Maasbeeld maar in de praktijk gebruikt iedereen de bijnaam De Waslijn. Ik vermoed dat het een van de zeer weinige kunstwerken op onze planeet is dat niet staat maar hangt. Deze lijn met schijnbaar willekeurige vormen verbindt de nieuwe Willemsbrug, geopend in 1981, met het landhoofd van de oude brug.

Ik kan me vaag een gastcollege van Auke de Vries herinneren uit mijn tijd als Bouwkundestudent aan de TU Delft, waarin hij uitlegde dat krabbeltjes die mensen uit verveling maken tijdens slaapverwekkende vergaderingen een belangrijke inspiratiebron voor hem vormen.

8: Geboortehuis Erasmus

Kunstenaar: Diana de Graaf, Maaike Disco, Reinier de Gooijer; jaar: 2016
Locatie: Grotekerkplein; openbaar vervoer: metro Blaak

Het kunstwerk ter markering van het geboortehuis van Erasmus op het Grotekerkplein in Rotterdam

Hoewel hij hier slechts als peuter gewoond heeft zijn we in Rotterdam erg trots op Erasmus. Er zijn onder andere een brug, een universiteit, een straat, een apotheek en een hotel naar hem vernoemd. En terecht: iemand die in de vijftiende eeuw al dingen zei als: “Heel de wereld is mijn vaderland” en “Laat iedereen zijn eigen overtuiging eren zonder die van een ander te beledigen”, daar hoef je je niet voor te schamen.

Desiderius Erasmus werd in 1466 geboren in een klein huisje aan een steeg tussen de Hoogstraat en de Laurenskerk. Het pand heeft het daar eeuwenlang uitgehouden maar werd eind negentiende eeuw toch gesloopt. Doordat bij het bombardement in 1940 ook de omgeving grotendeels verwoest werd was het lastig te zeggen waar het huis gestaan heeft. Maar sinds 2016 is de plek gemarkeerd met een cartoonesk pandje bekleed met Delfts blauwe tegeltjes met het portret en teksten van de grote man.

Desiderius zelf kijkt, enkele tientallen meters verderop, vanaf zijn sokkel in het parkje voor de kerk, tevreden toe. Overigens is dat het oudste bronzen beeld van Nederland; dat hebben we dus ook maar mooi binnen de stadsgrenzen.

7: De Brandgrens

Kunstenaar: West 8; jaar: 2010
Locatie: Cool, Oude Noorden, Crooswijk, Kralingen; openbaar vervoer: waterbushalte Erasmusbrug en vandaar 12 kilometer lopen

Een van de honderden lampjes die in Rotterdam de Brandgrens markeren, de grens van het gebied dat verwoest werd als gevolg van het bombardement van 14 mei 1940

Dit is verreweg het grootste kunstwerk uit de lijst. En misschien zelfs het grootste kunstwerk ter wereld. De Brandgrens omgeeft het gebied dat verwoest werd tijdens het bombardement op 14 mei 1940 en de brand die daarop volgde. Dat gebied had een oppervlakte van vele vierkante kilometers; de totale lengte van de Brandgrens is twaalf kilometer.

In 2007 en 2008 werd de lijn op 14 mei zichtbaar gemaakt met een groot aantal schijnwerpers. Dat was een indrukwekkend gebeuren en zou wat mij betreft best eens in de vijf jaar of zo herhaald mogen worden. De lampjes die sinds 2010 de Brandgrens markeren zijn wat subtieler. Ze vormen een prachtige aanleiding voor een stadswandeling. Op sommige plaatsen is de overgang tussen oud en nieuw meteen te herkennen; op andere plekken is door naoorlogse sloopdrift de grens volkomen vervaagd. Maar het is hoe dan ook een verrassende manier om met andere ogen naar de stad te kijken.

De lampjes worden overigens door onwetende toeristen wel eens voor het werk van de duivel aangezien. Maar het was dan ook best wel duivels, dat bombardement.

6: De Zandwacht

Kunstenaar: Observatorium; jaar: 2015
Locatie: Tweede Maasvlakte; openbaar vervoer: bushalte Oostvoorne Dorp en daar een fiets huren

Kunstwerk de Zandwacht door Observatorium in de duinen op de Tweede Maasvlakte in Rotterdam

De meeste kunstwerken in deze top-10 bevinden zich in de Rotterdamse binnenstad, of op loopafstand daarvan. De Zandwacht niet, die staat, of ligt, zo’n 34 kilometer verderop, aan de voet van een spectaculaire haarspeldbocht op de Tweede Maasvlakte. Maar ook dat is nog grondgebied van de gemeente Rotterdam.

Het betonnen kunstwerk verbeeldt de vorming van duinen door de wind. En ook deze sculptuur is weer behoorlijk flink: 40 bij 20 meter en 12 meter hoog. Je kunt er niet alleen doorheen lopen; je kunt er bijna in verdwalen. Maar in de weidsheid van de Maasvlakte en de Noordzee is die maat zeker op zijn plaats.

5: De Verloren Parel

Kunstenaar: Madeleine Berkhemer; jaar: 2015
Locatie: Het Park; openbaar vervoer: tram 8, halte Euromast/Erasmus MC

Kunstwerk, tevens speelobject De Verloren Parel van Madeleine Berkhemer in het gras in Het Park bij de Euromast in Rotterdam

Nog zo’n kunstwerk waar je doorheen kunt lopen. Sterker nog, je kunt er overheen klauteren en er zelfs doorheen kruipen. De Verloren Parel is dan ook populair bij kinderen en dat is helemaal niet erg want het parelsnoer is niet alleen bedoeld als kunstwerk maar ook als speelobject.

De met scheepstouw verbonden natuurstenen bollen zijn vanuit bijna het hele park te zien want ze contrasteren goed met het groen van het gras en (in de zomer) de bomen. Ze hebben een soort vanzelfsprekendheid, alsof ze er altijd al gelegen hebben, in plaats van pas een jaar of drie. Alsof een reuzin lang geleden haar ketting verloren is. Wat weer raakvlakken heeft met de legende dat er onder de Euromast een reus begraven ligt.

4: Kabouter Buttplug

Kunstenaar: Paul McCarthy; jaar: 2001
Locatie: Eendrachtsplein; openbaar vervoer: metro Eendrachtsplein

Het beeld Kabouter Buttplug, officieel Santa Claus, van de Amerikaanse kunstenaar Paul McCarthy, op het Eendrachtsplein in Rotterdam

Deze reusachtige bronzen kabouter verdient alleen al een plaatsje in de top-10 vanwege het verhaal dat erover verteld kan worden. Hij heet eigenlijk Santa Claus en het voorwerp dat hij in zijn rechterhand heeft is een kerstboom. Maar toen iemand met een verdorven geest er een seksspeeltje in zag waren de poppen aan het dansen want hoe moet je dat nou aan je kinderen uitleggen? Al zou je er natuurlijk evengoed een raketijsje in kunnen zien.

Plannen om kabouter Claus bij de Doelen of bij de Koopgoot te plaatsen gingen niet door na protesten van omwonenden en winkeliers. Uit wanhoop werd toen besloten het beeld voorlopig maar op de binnenplaats van museum Boymans te zetten.

Maar toen kwam de omslag: de ondernemers van de Oude Binnenweg begonnen een actie om Santa naar het Eendrachtsplein te halen. En daar staat hij al sinds 2008 een groot succes te wezen: het beeld waarmee iedere toerist die de stad bezoekt op de foto moet. Een soort Rotterdamse Manneken Pis, maar dan wel een stuk groter.

3: De Nieuwe Delftse Poort

Kunstenaar: Cor Kraat; jaar: 1995
Locatie: Pompenburg; openbaar vervoer: metro Stadhuis

Het enorme stalen kunstwerk De Nieuwe Rotterdamse Poort van kunstenaar Cor Kraat, op de hoek van het Pompenburg en het Haagseveer in Rotterdam

Deze oranjebruine stalen constructie werd in 1995 onthuld ter gelegenheid van vijftig jaar wederopbouw. In het bouwwerk staan een aantal leeuwen en andere decoraties van de oorspronkelijke poort die tot 1940 op het Hofplein stond.

Op een plaquette wordt gesteld dat die poort bij het bombardement op 14 mei van dat jaar verwoest werd, maar in werkelijkheid was het monument op dat moment al grotendeels afgebroken in verband met een herinrichting van het verkeersplein. Het was de bedoeling hem een eindje verderop weer op te bouwen, maar dat is er nooit van gekomen. Totdat Cor Kraat er in 1995 deze stalen replica van maakte.

De oude poort stond overigens niet precies op deze plek maar aan de andere kant van het Pompenburg, ter hoogte van de (voormalige) Shelltoren.

2: Ode aan Marten Toonder

Kunstenaars: de Artoonisten; jaar: 2002
Locatie: hoek Westblaak/Binnenrotte; openbaar vervoer: metro Blaak

Het beeld "Ode aan Marten Toonder" op de hoek van de Westblaak en de Binnenrotte naast de Markthal in Rotterdam, gefotografeerd in de avondschemering

Marten Toonder (1912 – 2005) woonde een groot deel van zijn leven in Ierland, maar hij was toch echt een Rotterdammert: hij werd er geboren en bracht er de eerste decennia van zijn leven door. Reden genoeg om een standbeeld aan hem en zijn werk te wijden. Al dachten ze daar destijds in Den Bommel, waar al een Toonder-monument was, anders over.

Ollie B. Bommel is, vanwege dat conflictje met Den Bommel, de grote afwezige op dit beeld. In plaats daarvan zien we op de barokke natuurstenen bank vier andere bekende inwoners van Rommeldam: burgemeester Dickerdack, markies De Cantecler, professor Sickbock en schilder Terpen Tijn. Helemaal bovenaan op de obelisk staat een vijfde personage: Tom Poes. Het beeld staat op deze plek sinds de  90ste verjaardag van Toonder, afgezien van een aantal jaren dat het, vanwege de herinrichting van de Binnenrotte, elders opgeslagen was.

1: – De Verwoeste Stad

Kunstenaar: Ossip Zadkine; jaar: 1953
Locatie: Plein 1940; openbaar vervoer: metro Beurs

Het beeld "De Verwoeste Stad" van Ossip Zadkine, op plein 1940 in Rotterdam, met op de achtergrond het Maritiem Museum en het voormalige gebouw van Robeco

Als er één kunstwerk op deze lijst hoort dan is het wel dit oorlogsmonument van Zadkine. Net als de Euromast en de Erasmusbrug staat het beeld symbool voor de hele stad.

Zadkine verbeeldt er de verwoestingen mee die het bombardement van 14 mei 1940 aanrichten en de wanhoop die het veroorzaakte. Ik kan er niet voorbij lopen zonder aan die verschrikkelijke gebeurtenis te denken. Toen het onthuld werd in 1953 stond het op een kale vlakte; het stemt tot tevredenheid dat er intussen weer een stad om het beeld heen verrezen is.

Ik heb trouwens uit betrouwbare bron vernomen dat het graniet van de sokkel eigenlijk bestemd was voor een standbeeld van Hitler. Dat is dan toch wel weer een leuk grapje van de geschiedenis.

De nummer nul

Net als vroeger de Outlaw 41 van Kink FM heeft deze lijst eigenlijk ook een nummer nul. Die staat echter bij het ter perse gaan van dit blog niet in Rotterdam maar in Woerden: het is de gevelsteen van Hendrik van den Einde, het enig overgebleven stukje van de oude Bijenkorf van Dudok. Zie de update die ik een paar weken geleden schreef.

Op de kaart gezet

En voor wie, na het lezen van deze blogpost, de tien kunstwerken in het echt wil bezoeken, heb ik dit handige kaartje gemaakt.
Kaartje van het centrum van Rotterdam met daarop aangegeven de favoriete kunstwerken van de auteur

Over de lijst kan gecorrespondeerd worden, hieronder bij de reacties. Welk kunstwerk had er eigenlijk ook nog in gemoeten en welk werk hoort er absoluut niet in thuis, volgens uw/jouw bescheiden mening? Laat het de wereld weten!

You may also like...

2 Responses

  1. Kees Kerkhoven schreef:

    Het Ding en de Brandgrens horen m.i in de top 5 en aan de Westersihgel staan m.i. heel wat fraiere kunstwerken dan Kabouter Buttplug.
    Wel kudos dat je de kunstwerken bij hjn echte Rotterdamse naam noemt!

    • Frans Blok schreef:

      Het Ding en de Brandgrens hoger, hmmm. Maar wie moet er dan lager? Moeilijk, moeilijk…
      En die andere beelden die er langs de Westersingel staan, die heb ik nooit zo begrepen. Maar misschien moet ik me daar eens in verdiepen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Spam-controle: *